Dit artikel is afkomstig van 'De Pedagoog, jaargang 19, juni/juli 2018'.

Onderzoek naar mindfulness-training

Tekst: Esther I. de Bruin, universitair hoofddocent en gz-psycholoog aan de Universiteit van Amsterdam (UvA) & Anna Ridderinkhof, orthopedagoog en promovenda aan de UvA op onderzoek naar een op mindfulness gebaseerde training voor kinderen met autisme en hun ouders.

Mindfulness wordt wel gezien als iets zweverigs dat geen wetenschappelijke onderbouwing heeft. Of als een hype die te pas en te onpas wordt toegepast. Maar wetenschappelijk onderzoek en ervaringen van deelnemers wijzen in een positieve richting. Wat is mindfulness? Wat weten we over de effecten van mindfulness-training voor kinderen en ouders? We geven een overzicht van de stand van zaken. En een inkijkje bij een mindfulness-training voor kinderen met ADHD of autisme.

Al zijn er nuanceverschillen in de precieze uitleg van de term mindfulness, er bestaat wel een algemeen beeld van de betekenis en training ervan dat in vele onderzoeken wordt gebruikt. Over het algemeen wordt mindfulness gezien als de zelfregulatie van aandacht, gericht op directe ervaringen in het huidige moment, op een nieuwsgierige en open manier. Dit wordt geoefend in op mindfulness gebaseerde trainingen, door middel van meditaties en oefeningen die je kunt doen tijdens dagelijkse bezigheden, zoals tandenpoetsen of ruzie met je zus.

Training in aandacht

Kinderen en ouders leren hierdoor bewuster te zijn van hun eigen emoties, gedachten, lichamelijke sensaties en actieneigingen, maar ook die van anderen in hun omgeving. In lastige situaties leren zij daardoor hun automatische reactie te stoppen en bewust te kiezen voor de reactie die ze willen geven. Door de open manier van aandacht geven, leren zij lastige emoties toe te laten en op te merken dat deze emoties veranderen, in plaats van ertegen te vechten.

In mindfulness-trainingen wordt dus een bepaalde manier van aandacht geven geoefend, daarom kan het aangeboden worden als aandachttraining. Let wel dat dit niet alleen concentratietraining betekent, omdat je ook oefent om bewust te worden van dat wat je afleidt, zoals gedachten.

Er bestaan verschillende mindfulness-trainingen, en de wetenschappelijke evidentie bevindt zich in verschillende stadia per training. Als wij college geven aan studenten bij Pedagogische en Onderwijswetenschappen over mindfulness-trainingen is één van de onderwerpen waarover we discussiëren de mate van evidentie voor de werkzaamheid voor kinderen versus volwassenen. De conclusie waar de studenten na het bestuderen van de literatuur bijna altijd op uitkomen, is dat voor volwassenen op dit moment meer evidentie voorhanden is dan voor kinderen, en dat is juist.

Effecten bij volwassenen

Rondom de effecten en werkingsmechanismen van de traditionele trainingen Mindfulness-Based Stress Reduction (MBSR) en Mindfulness-Based Cognitive Therapy (MBCT) bij volwassenen zijn inmiddels meerdere systematische reviews en meta-analyses verschenen. De meest recente hiervan over mindfulness-trainingen voor psychiatrische aandoeningen, over meer dan 12.000 deelnemers, laat zien dat de effecten van mindfulness-trainingen op stoornis-specifieke symptomen groter zijn dan die van geen behandeling, minimale behandeling, dummy- of placebobehandelingen en stoornis-specifieke behandelingstrajecten. Effecten van mindfulness-trainingen waren echter niet significant groter, maar ook niet kleiner, dan die van erkende interventies zoals medicatie en cognitieve gedragstherapie. De effecten waren het grootst voor depressie, chronische pijn, roken en verslavingen en de auteurs concluderen dat mindfulness-trainingen veelbelovend zijn1. Dat d evidentie vooral groot is voor de effectiviteit in de preventie en behandeling van (recidiverende) depressie blijkt bijvoorbeeld ook uit het feit dat MBCT inmiddels is opgenomen in nationale en internationale behandelrichtlijnen voor depressie, zoals die van het National Institute of Care and Excellence (NICE) in het Verenigd Koninkrijk of de Multidisciplinaire Richtlijn Depressie van het Trimbos-instituur2.

Kinderen en ouders

Hoewel voor kinderen met psychiatrische aandoeningen (en hun ouders) dus weliswaar minder evidentie voorhanden is, blijkt uit een meta-analyse uit 20153 over twintig studies dat mindfulness-trainingen voor kinderen meer helpend zijn dan alternatieve trainingen. Ook blijkt hieruit dat het effect groter is voor kinderen uit een klinische dan uit een niet-klinische populatie. Echter, in een deel van de opgenomen studies ontbrak een controlegroep of kreeg de controlegroep geen training.

Uit een onderzoek van de Universiteit van Amsterdam, ook nog zonder controlegroep, blijkt dat na een negen-weekse mindfulness-training kinderen met autisme onder andere minder sociale communicatieproblemen hebben, en hun ouders meer met een frisse blik naar hun kind kunnen kijken en bewuste aandacht geven aan interacties tussen ouder en kind4. Momenteel vindt vanuit de Universiteit van Amsterdam een randomized controlled trial (RCT) plaats waarin kinderen met ADHD en hun ouders worden gerandomiseerd over een gestandaardiseeerde acht-weekse mindfulness-training of een medicamenteuze behandeling voor ADHD5. De resultaten hiervan worden binnenkort verwacht.

Kinderschoenen

De kritiek klopt dat het onderzoek naar mindfulness-trainingen voor kinderen en ouders nog in de kinderschoenen staat. Er zijn bijvoorbeeld relatief weinig studies met grote aantallen en actieve controlegroepen, en weinig onderzoeken naar welke componenten van de training zorgen voor de effecten. Meer onderzoek is dan ook nodig om de verbeteringen toe te schrijven aan de mindfulness-trainingen zelf.

Maar zoals dit ook met andere nieuwe behandelmethoden gaat, ontwikkelt de praktijk sneller dan het wetenschappelijk onderzoek. Het is daarom van belang dat de praktijk zich blijft informeren over de wetenschappelijke ontwikkelingen en dat in de praktijk ouders geïnformeerd worden over wat de status van de evidentie is over de training die zij gaan volgen, dus ook over wat er nog niet onderzocht is.

Er is al wel wetenschappelijke evidentie dat mindfulness-trainingen goed uitvoerbaar zijn voor verschillende doelgroepen van kinderen en hun ouders. En dat na afloop van deze trainingen het gemiddeld gezien beter gaat met de kinderen en hun ouders dan voor de training.

Mindfulness-training voor kinderen met autisme of ADHD

‘Zitten als een koning of een koningin … voel hoe je buik boller wordt als je inademt … en weer platter als je uitademt … en telkens als je aandacht afdwaalt, breng je die vriendelijk terug naar de adem …’

In mindfulness-trainingen voor kinderen en tieners met ADHD of autisme leren zij spelenderwijs hun ‘aandachtspier’ te trainen. Bijvoorbeeld in de training MYmind, ontwikkeld in samenwerking tussen de Universiteit van Amsterdam en UvA minds, wordt in een ‘oefening met afleiders’ een kind met ADHD afgeleid door de andere kinderen die met matjes wapperen en van alles mogen roepen. Het mediterende kind heeft de ogen dicht en brengt, onder begeleiding van de trainer, telkens de focus weer terug naar de ademhaling: een bij kinderen geliefde oefening in hoe de aandacht te behouden te midden van een storm aan afleiders.

Ervaringen van kinderen en tieners met ADHD of autisme: ‘Mijn boosheid zakt sneller als ik mediteer.’ ‘Soms is het heel druk in mijn hoofd. Als ik dan let op wat er op dat moment echt is, dan wordt mijn hoofd rustiger.’

In de parallelle Mindful Parenting training oefenen ouders met kijken naar hun kind en zijn of haar ADHD of autisme, met een frisse, nieuwsgierige, onbevooroordeelde, accepterende blik. Daarnaast oefenen ouders met minder streng voor zichzelf als ouder te zijn.

Ervaringen van ouders van kinderen met ADHD of autisme: ‘Ik kan situaties met mijn kind nu van een afstandje beoordelen, waardoor ik rustiger reageer.’ ‘Doordat ik me meer bewust ben van hoe ik me voel, houd ik daar meer rekening mee.’

1 Goldberg, S.B., Tucker, R.P., Greene, P.A., Davidson, R.J., Warmpold, B.E., Kearney, D.J., e.a. (2018). Mindfulness-based interventions for psychiatric disorders: A systematic review and meta-analysis. Clinical Psychology Review, 59, 52-60.

2 Spijker, J., Bockting, C.L.H., Meeuwissen, J.A.C., van Vliet, I.M., Emmelkamp, P.M.G., Hermens, M.L.M., e.a. (2013). Multidisciplinaire richtlijn Depressie. Richtlijn voor diagnostiek, behandeling en begeleiding van volwassen patiënten met een depressieve stoornis (derde revisie). Utrecht: Trimbos-instituut.

3 Zoogman, S., Goldberg, S.B., Hoyt, W.T., & Miller, L. (2015). Mindfulness interventions with youth: A meta-analysis. Mindfulness, 6, 290-302.

4 Ridderinkhof, A., de Bruin, E.I., Blom, R., & Bögels, S.M. (2017). Mindfulness-based program for children with autism spectrum disorder and their parents: Direct and long-term improvements. Mindfulness. https://doi.org/10.1007/s12671-017-0815-x.

5 Meppelink, R., de Bruin, E.I., & Bögels, S.M. (2016). Medication versus Meditation in the treatment of childhood ADHD: Protocol design. BMC Public Health, 16, 267-283.

Agenda

Module Mindful Parenting opleiding
6, 7, 20 & 21 sept, 4, 5, 18 okt & 16 nov 2018
Prof. dr. Susan Bögels
Nog plaatsen beschikbaar

Module Mindfulness-Based Childbirth and Parenting-Fear of Childbirth teacher training
13, 14, 27, 28 sept, 11, 12 okt & 1, 2 nov 2018
Irene Veringa & prof. dr. Susan Bögels
Nog plaatsen beschikbaar

MYmind advanced teacher training (English)
22th - 26th of October, 2018
Prof. dr. Susan Bögels
Open for application

Stiltedag UvA minds/ UvA minds You
vrijdag 16 november 2018
drs. Joke Hellemans

WRITEjunior opleiding
5 november & 3 december 2018
drs. Sacha Lucassen
VOL

WRITEjunior opleiding
11 februari & 18 maart 2018
drs. Sacha Lucassen
VOL

WRITEjunior opleiding
25 februari & 1 april 2018
drs. Sacha Lucassen
Nog plaatsen beschikbaar